Şeyh Hâfız Muhammed Selim Efendi (1785–1860)
Hâlid-i Bağdâdî'nin Urfa'daki halifesi Hartavîzâde Hâfız Muhammed Selim Efendi'nin hayatı, yetiştirdiği halifeler, ailesi ve Dabakhane Camii yanındaki türbesi.
Hartavîzâde Hâfız Muhammed Selim Efendi, Nakşibendîliğin Hâlidî kolunun Urfa'daki halifesidir. Harput ve Elazığ çevresinde Hâfız Muhammed Rehâvî lakabıyla da tanınır; Rehâ, Urfa'nın eski adıdır ve Rehâvî "Urfalı" demektir. Şecere kayıtlarında "Hartavi Şeyh Efendi" adıyla 1. Kol'da (Hacı Hüseyin Efendi kolu) yer alır. Osmanlı Arşivi'ndeki oğullarının sicil kayıtlarında "hulefâ-yı Hâlidîden Şeyh Hâfız Mehmed Efendi" ve "Urfa ulemasından Hâfız Mehmed Efendi" diye anılır.


Ailesi ve tahsili
1785'te Urfa'da doğdu. Babası, Muhammed Selim oğlu İbrahim Ağa'nın oğlu Hacı Hüseyin Ağa; annesi Türkmen paşalarından Mustafa Paşa'nın kızı Hatice Hanım'dır. İlim tahsilini Urfa'daki Rızvaniye Medresesi'nde, zamanının tanınmış âlimlerinden Besnili Hacı İbrahim Efendi'den (ö. 1851) tamamladı ve Kur'an-ı Kerim'i ezberleyerek hâfız oldu.
Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'ye intisabı
Aile içinde anlatıldığına göre Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî 1805'te hacca giderken Urfa'ya uğramış, bir süre Halîlürrahman zaviyesinde kalmıştır. O sırada orada okuyan Muhammed Selim ile arkadaşı Yahya Efendi'yi görmüş, Yahya Efendi'ye arkadaşının yakında kendisine bağlanacağını söylemiştir.
Hâlid-i Bağdâdî 1811'de Hindistan'dan dönüp Süleymaniye'de zaviyesini kurduğunda Muhammed Selim Efendi Urfa'dan Süleymaniye'ye gidip ona intisap etti. Seyr ü sülûkünü 1812'de tamamlayarak mutlak halifesi oldu ve Urfa'da irşatla görevlendirildi. Hâlid-i Bağdâdî'nin ona verdiği, biri Farsça biri Arapça iki icazetname bugün Dr. Burhan Vural'ın arşivinde bulunmaktadır.
1823'te Hâlid-i Bağdâdî'nin ailesi Şam'a giderken Urfa'dan geçmiş ve Muhammed Selim Efendi'nin evinde misafir olmuştur. Bu sırada Hâlid-i Bağdâdî'nin küçük oğlu Şihâbeddin Ahmed hastalanarak vefat etmiş, Urfa Ulu Camii haziresine defnedilmiştir. Kabrinin üzerine 1848'de Halep Valisi Osman Nuri Paşa bir türbe yaptırmıştır.
Halifeleri
Muhammed Selim Efendi vefatına kadar Urfa'da pek çok kişiyi yetiştirdi. Halifelerinden adları bilinenler şunlardır:
- Harputlu Ali Begzade (Beyzâde)
- Adıyamanlı Ataullah Efendi
- Adıyamanlı Küçük Mehmet Efendi
- Elazığlı Latif Ağa
- Urfalı Şeyh Hâfız Efendi
Bunlardan yalnızca Harputlu Ali Begzade halife yetiştirmiştir. Şeyhin Harput ve Elazığ çevresiyle bağı bu halifeler aracılığıyla sürmüştür.
Şiiri
Urfa salnamesi onu Türkçe, Farsça ve Arapça şiirler söylemiş bir âlim olarak kaydeder. Daha çok tasavvufî olan şiirleri korunamamış, günümüze yalnızca şu beyitler ulaşmıştır:
Ben humâr-ı çeşm-i mestim kaşların mihrâbına
Baş eğersem secdegâhımdan gelir bû-yi şarâb
Eyledim câna sefer, meyhâneden meyhâneye
Kande gitsem hâk-i râhımdan gelir bû-yi şarâb
Eşleri ve çocukları
İki evlilik yaptı; eşleri Vatha Hanım ve Hatice Hanım'dır (ö. 1891/92). Dokuzu erkek, ikisi kız on bir çocuğu oldu: Hacı Mahmut Efendi, Mustafa Sami Efendi, Ahmet Efendi, Hüseyin Ferideddin Efendi (Paşa), Mehmed Mazhar Efendi, Muhammed Mehdi Efendi, Habibullah Efendi, Muhammed Mahzun Efendi, Ali Efendi, Ayşe Hanım ve Fatma Hanım.
Oğullarından Hüseyin Ferideddin Paşa Urfa'da idarî görevlerde bulunmuş, Mehmed Mazhar Efendi ise Mahkeme-i Temyiz üyeliğine yükselip Anadolu kazaskerliği pâyesine ulaşmıştır. Ailede korunan şecerenin Mazhar Efendi tarafından hazırlandığı aktarılır.
Vefatı ve türbesi
1860'ta (H. 1277) Urfa'da vefat etti ve Mevlid-i Halil Kabristanı'na defnedildi. Kabri 1874'te Dabakhane Camii kapısının girişine nakledildi. Oğlu Hüseyin Ferideddin Efendi 1880'de (H. 1298) kabrin üzerine bir türbe, yanına da bir çeşme yaptırdı. Türbenin sokağa bakan kitabesi şeyhin 1860'ta vefatını, kabrinin 1874'te nakledildiğini ve türbenin oğlu Ferideddin tarafından yaptırıldığını kaydeder.
Aşiretin genel tarihi için bkz. Hartavi Aşireti: Adı, Kökeni ve Tarihi Üzerine Bilinenler.
Kaynaklar
- Aile bilgisi ve aile arşivi (icazetnameler, şecere).
- Dabakhane Camii yanındaki türbenin kitabeleri; Mahmut Karakaş, Şanlıurfa ve İlçelerinde Kitâbeler, Konya 2012.
- Urfa Hakkında Salname, İstanbul 1927.
- Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi: DH.SAİDd. 2/268 (Mehmed Mazhar Efendi) ve 4/856 (Hüseyin Ferideddin Efendi) sicill-i ahvâl kayıtları.
Görüşünüz ve katkınız
Bu yazı hakkındaki yorum ve sorular Topluluk sayfasında, yazıya ait konu altında konuşulur. Yazıda bir yanlış ya da eksik görürseniz düzeltme önerebilirsiniz.
Bu yazıda geçen şecere kişileri
Benzer Araştırma Yazıları
Kazasker Mehmed Mazhar Efendi (1841–1908)
Şeyh Hâfız Muhammed Selim Efendi'nin oğlu Mehmed Mazhar Efendi'nin Zeytun ve Bağdat nâibliklerinden Mahkeme-i Temyiz üyeliğine ve Anadolu kazaskerliği pâyesine uzanan hayatı, arşiv belgeleriyle.
Hüseyin Ferideddin Paşa ve Hüseyniye Çarşısı
Şeyh Hâfız Muhammed Selim Efendi'nin oğlu Hüseyin Ferideddin Paşa'nın (1834–1903) sicil kaydındaki memuriyetleri, paşalığı, Urfa'daki Hüseyniye Çarşısı ve Ağviran'daki camii.